ZORG ZONDER REGELS

Een paradoxale aanpak in de ouderenzorg

André Enter is Regiodirecteur van Ouderenzorginstelling De Hoven uit Noord-Groningen en projectleider van de invoering van het revolutionaire concept Zorg Zonder Regels. Vanuit de behoefte om de kwaliteit te waarborgen en de zorg om alle mogelijke risico’s uit te sluiten (risico’s die iedereen thuis heel aanvaardbaar vindt), is de ouderenzorg in Nederland stilaan helemaal volgestopt geraakt met regels en normen waar iedereen aan moet voldoen. In die mate zelfs dat de oudere zelf en zijn individuele behoeften helemaal uit beeld dreigen te verdwijnen, de medewerkers meer bezig zijn met het invullen van formulieren dan met zorgen en dat zowel de levensvreugde van de oudere als de arbeidsvreugde van de professional sterk onder druk komen te staan. Het hele systeem is er op gericht om alle negatieve ervaringen voor de bewoners zo veel mogelijk uit te bannen en dit bij voorkeur op een medische manier. Met Zorg Zonder Regels wordt dit helemaal op zijn kop gezet: de bewoner komt weer centraal te staan, kan opstaan wanneer hij het wil en ook weer zijn ‘ongezonde’ vette pot eten (onverantwoord gezondheidsrisico!) die hij al heel zijn leven heeft gegeten. Medewerkers krijgen weer ruimte om zelf na te denken, zaken in vraag te stellen en hun twijfelpunten met collega’s te bespreken, waardoor er nieuwe oplossingen kunnen ontstaan en de professionalisering weer een impuls krijgt. De paradox is dat er blijkbaar beter ‘gescoord’ wordt op kernindicatoren als levensgeluk en werkplezier, als er juist minder nadrukkelijk op gestuurd wordt.

André schrijft hierover: ‘De essentie van dit project is ook een paradox en het doel is om tegenpolen te verbinden en een betere balans aan te brengen. Wat je schreef in je boek over “geluk is een must”, spreekt me erg aan. Het is een hype in onze samenleving geworden. Iedereen moet zich top voelen. En lekker, gezond, in balans, actief zijn. Vervolgens kijken we naar onze verpleeghuizen en spreken er schande van. Je zou er maar zitten. Mensen zien er daar helemaal niet zo happy-de-peppie uit en dus gaan we tegen de politiek zeggen dat het anders moet. De politiek reageert inderdaad ook meteen gepolariseerd (dit mag nooit meer gebeuren!) en stelt regels die bedoeld zijn om het geluk te waarborgen in de verpleeghuizen. Die regels zijn gebaseerd op systemen en die systemen hebben de pretentie dat ze beschrijven hoe kwaliteit er uit zou moeten zien. Inherent aan deze systemen is dat ze gevoed moeten worden en dat leidt tot een immense bureaucratie. En wat nog erger is….het creëert een wereld die voor hele oude mensen onherkenbaar is.

Want wat over het hoofd gezien lijkt te zijn, is dat de perceptie op het leven verandert als je heel oud of dementerend bent. Dan heb je niet de verwachting dat iedere dag hieper-de-piep is. Iedereen die je kent is dood. Je lichaam doet het niet meer goed, je geest ook al niet. Het leven is mooi en lang geweest, maar het einde nadert en dan verandert de kijk op de rest van je leven. Er zou juist alle ruimte moeten zijn voor “onwaarden” als pijn en eenzaamheid en verdriet. Maar dat past niet in de verwachting van de samenleving en dus gaan we dat proberen te repareren. Met als gevolg dat de oudere te weinig ruimte ervaart om zichzelf te zijn. Hij/zij moet ineens heel veel: meedoen met activiteiten (“want bewegen is goed voor u!”), gezond eten (zegt de 30-jarige diëtiste tegen de 92-jarige die zijn leven lang vooral stamppot heeft gegeten), en veel, heel veel preventie.

Als je het over polen en tegenpolen hebt, dan is het behoorlijk doorgeslagen van “vrijheid blijheid” naar een dwangmatigheid in de zin van risicopreventie en kwaliteits(proces)beheersing.
Zorg Zonder Regels heeft het risico in zich om weer naar de andere kant door te slaan en ik heb nu de enorme uitdaging om een nieuwe balans te vinden: verantwoording aan overheid en maatschappij over de ruimte voor individueel leefplezier van ouderen (ik weet niet zeker of ik zo het verbinden van de twee tegenpolen zo goed beschreven heb, maar in ieder geval heeft jouw boek me een flinke zet in de (goede?) richting gegeven).

Op pagina 297 schrijf je dat je nog niet de ervaring hebt gehad met vooral “aanwezig zijn in het proces”. Zorg Zonder Regels is het krachtigste organisatieveranderingsproces dat ik tot nu toe heb meegemaakt en het alleen “aanwezig zijn in het proces” ervaar ik volop en met veel genoegen. Het “waarom” van Zorg Zonder Regels wordt zonder enig voorbehoud gedeeld door bewoners, hun familie en medewerkers. Als leider hoef ik “alleen maar” ruimte te geven en het proces te faciliteren. Essentieel is overigens ook dat de directie er écht in gelooft en niet alleen mooie blabla naar de buitenwereld heeft.’

Print deze pagina